De twee belangrijkste manieren waarop H5N1 je lichaam bin­nen kan komen zijn inademing en opname. Beschouw een niesend of hoestend persoon als levensgevaarlijk. Blijf buiten het bereik van zijn of haar nies of hoest. Bedek je mond en neus als je zelf hoest of niest, zodat je anderen niet besmet, en gooi je papieren zakdoekjes onmiddellijk weg. Opname, of ingestie, betekent niet dat je het virus doorslikt, maar dat je je ogen, mond of neus aanraakt met handen die in contact zijn geweest met H5N1. Beschouw je handen als extreem effectie­ve infectiehaarden die nauwlettend schoon en ontsmet ge­houden moeten worden;

Langdurige blootstelling aan kou of natheid vermindert je weerstand en verhoogt je risico op infectie. Voorkom dat je buiten moet zijn bij guur weer;

Als je naar buiten moet bij slecht weer, zorg dan dat je warm en droog blijft. Draag een jas met regenkleding eroverheen. Zorg dat je een capuchon hebt en houd die op, zodat er geen water in je nek kan druipen. Paraplu's zijn bij een klein beetje wind al niet meer effectief, dus reken er niet op dat ze je droog houden. Houd je handen, voeten en vooral de bovenkant van je hoofd droog. Bij koud weer verlies je de meeste warmte via je schedel. Draag iets warms en isolerends op je hoofd. Als je nat wordt onder je regenkleding, moet je naar binnen gaan om je af te drogen, zelfs als het alleen in een openbaar toilet of in de paskamer van een winkel kan;

Roken en alcohol kunnen je weerstand aantasten. Alcohol onderdrukt het immuunsysteem. Roken beschadigt de luchtwegen, verlamt de trilhaartjes (die veront­reinigingen uit je longen werken) en maakt je vatbaarder voor griep. Dat geldt ook voor meeroken. Je kunt ernstig ge­vaar lopen zonder ooit zelf een sigaret te hebben aangeraakt. Als mensen roken in jouw buurt, zeg dan dat ze naar buiten moeten. Denk niet dat rook van een pijp of een sigaar op een of andere manier minder slecht voor je is dan sigaretten. Alle tabaksrook is even erg;

Kussen is een heel efficiënte manier om griep over te brengen. Contact van slijmvlies op slijmvlies is een snelweg voor virus­sen. Onthoud datje partner al dagen voordat hij of zij symp­tomen vertoont besmettelijk kan zijn. In dezelf­de kamer slapen als je zieke echtgenoot is ook een slecht idee. De logeerkamer en de bank zijn tijdens de ziekte aan te beve­len;

Als je niet ten minste zeven uur slaap per nacht krijgt, doe dan wat er maar nodig is om die wel te krij­gen. Zorg dat je niet moe of slapjes wordt. Een pandemie is niet de tijd om over te werken, te stressen of veeleisende activiteiten te ontplooien. Als je ergens stress van krijgt, ga dat dan uit de weg. Ook op je werk. Werk zo min mogelijk over, neem geen extra klussen aan en als iemand je een groot, nieuw project of extra taak aanbiedt waarmee jij je kunt kwalificeren voor die langverwachte promotie, laat ze dan weten dat je het niet erg vindt om nog wat langer te wachten;

Regelmatige, lichte lichaamsbeweging is het beste. Werk jezelf niet in het zweet in de sportschool en ga niet hardlopen tot je 'door een muur breekt'. Aerobics en aquarobics zijn aan te ra­den vanwege de vloeiende, rustige bewegingen. Houd je oefe­ning op minstens tien procent onder de hartslag waarop je gewoonlijk mikt tot de pandemie absoluut voorbij is;

H5N1 kan er niet heel lang overleven, maar andere ziektekie­men blijven hangen in natte tandenborstels, waardoor je je­zelf gemakkelijk elke dag opnieuw kunt besmetten. Koop een flinke voorraad tandenborstels en gooi ze regelmatig weg. Laat nooit iemand jouw tandenborstel gebruiken;

Maak schoon!!! Houd kelders, kasten, planken en alle ruimten waar voedsel bewaard wordt nauwkeurig schoon. Ontdooi regelmatig je koelkast en diep­vries en maak ze compleet schoon. Haal ovens, magnetrons e.d. van hun plaats en maak de smerige vloer eronder schoon. Hetzelfde geldt voor grotere meubels. Schuif alles aan de kant en zuig, veeg en dweil eron­der. Draai je matras om en spuit het in met een huishoudelijk desinfecteermiddel van goede kwaliteit. Een flinke scheut in­secticide kan ook geen kwaad. op je bed­dengoed, dekbedden en kussen geregeld in de wasmachine, Als jouw kussen of dekbed niet gewassen kan worden, gooi hem dan weg en koop er een waarmee dat wel kan;

Mijd teamsport, contact met mensenmassa's en volle restau­rants. Als je boodschappen moet doen, probeer dan eens een avondwinkel laat, wanneer ze bijna verlaten zijn. Als je in een winkelstraat wilt winkelen, probeer dat dan 's morgens vroeg te doen, zodra de winkels opengaan. Je zult veel minder men­sen tegenkomen en merken dat winkelen sneller en plezieri­ger gaat;

Mensen uit verschillende culturen houden een verschillende mate van afstand tot elkaar. Veel mensen uit noordelijke lan­den blijven op een redelijke afstand als ze met je praten en voelen zich ongemakkelijk als je te dichtbij komt. Veel zuide­lijke mensen staan het liefst neus tegen neus. Neem de noordelij­ke houding aan, ongeacht je afkomst; dat zal je helpen om in­fecties te voorkomen;

Leer je slechte gewoontes af. Stop met nagelbijten, want de ziektekiemen kunnen je gemakkelijk infecteren via je mond. Als je een gevaar­lijke extreme sport beoefent, kijk er dan naar op televisie in plaats van het zelf te doen. Je wilt geen onnodige bezoekjes aan het ziekenhuis riskeren tijdens een pandemie;

Maak van minstens één vuilnisbak in je huis een 'no-touch' afvalbak. Let op dat die een goed afsluitend tuimeldeksel heeft en gebruik hem voor alles wat maar enigszins besmette­lijk kan zijn. Behandel de vuilniszakken als levensgevaarlijke stoffen: koop de dikste en sterkste zakken die er zijn; raak ze alleen aan met rubberen handschoenen; sluit ze af met een draaistrip of nylon touwtje; en wees voorzichtig als je ze bui­ten zet. Vuilniszakken kunnen scheuren of lekken en de in­houd kan besmettelijk zijn, vooral die uit 'no touch'-bakken. Draag altijd rubberen handschoenen en houd je armen uitge­strekt voor je, zodat de zak zo ver mogelijk bij je lichaam van­daan is. Als het afval vlekken maakt op je kleren, moet je je onmiddellijk verkleden. Was altijd de hele bak en het deksel uit met heet sop en verdunde bleek als je de zak verwisselt;

Verander van levensstijl. Ga niet naar disco's en nachtclubs, waar je de nacht doorbrengt met tienduizend vreemden;

Doe aan gezinsplanning. Stel een zwangerschap tot elke prijs uit tot na de pandemie. Zwangere vrouwen en hun foetussen lopen meer gevaar van H5N1;

Haal opa of oma naar huis. Een bejaardentehuis is een eerste­klas voedingsbodem voor infecties. Je bejaarde familieleden zijn veel beter af bij jou thuis, zolang als het duurt. Jullie blij­ven zo allemaal gezonder, want op bezoek in het bejaarden­huis raak jij ook gemakkelijk besmet;

Laat je kinderen niet meegaan op schoolreisjes of excursies. Overweeg thuisonderwijs (ga bij de onderwijsdienst na of dat toegestaan is in jouw regio), zodat je je kinderen weghoudt uit de besmette omgeving die scholen noodgedwongen zijn;

Veel mensen sluiten vanwege de sterk stijgende energieprij­zen hun huis zo hermetisch af dat er geen molecuul duur ver- warmde lucht meer kan ontsnappen. Dat is een zeer spaarza­me, maar slechte gewoonte. Je moet je huis regelmatig luch­ten, want muffe lucht kan een opmerkelijke hoeveelheid ziek­tekiemen herbergen. Veel mensen, vooral in de stad, durven hun ramen niet open te zetten uit angst voor inbraken. Som­mige nieuwe ramen kun je veilig op slot houden maar toch een stukje openhouden voor frisse lucht, omdat ze een twee­de kierstand hebben. Ik heb ze zelf thuis en kan ze van harte aanbevelen. Bovendien bestaat er een radioactief gas, radon, dat van onder de grond je huis binnen kan lekken, en uiterst gevaarlijk kan zijn als je je huis niet geregeld lucht;

Bel je arts of behandelaar met medische vragen in plaats van een afspraak te maken. Als je geen behandeling nodig hebt, moet je ziekenhuizen, praktijken, apotheken, klinieken en andere plekken waar zieke mensen bijeen komen mijden. Onthoud dat je moet voorkomen een andere ziekte op te lo­pen. Als je de behandeling van een tandabces, gezwollen amandelen, constipatie of een ander slepend gezondheids­probleem steeds maar uitstelt, laat dat dan nu verhelpen;

Kinderen zijn magneten voor ziektekiemen. Bijna alles in een kinderleven biedt infectiekansen. Pas op je kinderen en laat ze niet op de vloer spelen. Laat ze buiten niet op het grasveld of de stoep rollen. Houd speelgoed brandschoon. Sommige jon­gere kinderen stoppen voortdurend speelgoed in hun mond, dus kun je er geen bleek voor gebruiken. Probeer het af te schrobben met heet sop of gebruik een UV-C-lamp, want die laten geen resten achter die schadelijk kunnen zijn voor kinderen. Vuile luiers zijn onge­looflijke reservoirs van ziektekiemen. Gooi ze weg in een 'no touch'-bak en was je handen daarna altijd grondig;

Houd zolang de pandemie duurt je huisdieren binnen. Ze zullen zich heel aardig aanpassen aan het binnenleven en het leren waarderen. Honden en katten die buiten komen, kunnen een grote hoeveelheid verschillende ziektekiemen mee naar binnen nemen. Aan hun poten kunnen ze bijvoorbeeld met H5N1 geïnfecteerde vogelpoep mee naar binnen nemen, of erger nog, ze slepen een besmette vogel het huis in. Hon­den kun je leren om op de bak te gaan, net als katten. Beschouw vuil grit als levensgevaarlijk en gooi het zorgvuldig weg in je no-touch-bak.;

Zwangere vrou­wen en kleine kinderen moeten zich altijd verre houden van dierlijke uitwerpselen;

Gebruik nooit een zakdoek, om wat voor reden dan ook. Ver­vang ze door papieren zakdoekjes en let op dat je die in je no-touch-bak gooit. Als je het huis hebt verlaten zonder papieren zakdoekjes, moet je in je elleboog niezen of hoesten, niet in je hand;

Vervang de handdoeken in je wc, badkamer en keuken door papieren handdoeken. Gooi die ook weg in een no-touch-bak;

Draag kleren nooit opnieuw zonder ze eerst grondig en op de juiste manier te wassen. Trek geen kleding aan die in de was­mand of op de vloer heeft gelegen. Behandel kleren die in contact zijn geweest met besmettelijke mensen als levensge­vaarlijk. Houd ze apart en was ze onmiddellijk in zo heet mo­gelijk water met bleek, als dat kan. Gooi ze anders weg. Ver­geet niet om tassen, riemen, sieraden en andere accessoires te ontsmetten;

Als je op het toilet zit, buiten de deur of thuis, moet je je broek of rok nooit de vloer laten raken. Houd ze met één hand om­hoog, of beter nog, trek ze helemaal uit en hang ze aan een haakje;

Stel het geven en bezoeken van feestjes of bijeenkomsten uit tot na de pandemie. Probeer te vermijden dat er andere men­sen dan je familie bij jou thuis komen. Iedereen die binnen­loopt is een mogelijk besmettingsrisico, zelfs als je je huis smetteloos en hygiënisch houdt. Heb je toch een bijeenkomst, stapel dan geen jassen op, en vooral niet op je bed. Als je jassen en jacks in je gangkast hangt, moet je ze apart houden en zorgen dat ze elkaar niet raken. Het is misschien verstandig om plastic lappen aan elke tweede hanger te doen en de jassen er alleen tussen te hangen;

Stel reizen uit, of het nu voor vakantie of voor werk is. Ande­re landen hebben misschien minder sterke normen voor het beperken van infectiegevaar. Bovendien: kun je een besmettelijkere plek bedenken om een paar uur door te brengen dan een trein of een vliegtuig? Vermijd cruises tegen elke prijs. Ze kunnen veranderen in drijvende, afgesloten besmettingscon­tainers;

Wees zuinig. Zorg dat je zo veel mogelijk geld op betrouwba­re spaarrekeningen hebt staan. Misschien moet je lang onbe­taald verlof opnemen of zelfs je baan opzeggen, en daar zal je inkomen onder lijden. Zorg voor een flinke krediet mogelijkheid bij je bank of voor verschillende creditcards met veel be­stedingsruimte. Sluit het soort verzekering af waarbij je elke maand een beetje geld betaalt om bij ziekte je creditcard en andere uitgaven gedekt te krijgen;

Sluit een flinke levensver­zekering af op iedereen in je familie, ook op jezelf. De korte- en lange termijn kosten bij het verlies van een familielid zijn onschatbaar;

Deel niets, met niemand: borden, bestek, glazen, handdoe­ken, beddengoed of wat dan ook;

Wees voorzichtig met bestek en servies in restaurants. Let vooral goed op kopjes in cafés. Als die er maar een beetje vuil uitzien, raak ze dan niet aan en vraag om een schone. Het is een goede gewoonte om een deel van je kopje met een papie­ren servetje schoon te vegen en alleen daar te drinken;

Zorg dat je voldoende vocht binnenkrijgt om de infectie weg te houden. Drink minstens acht glazen water van 250 ml per dag. Bier, koffie en thee tellen niet mee, want die kunnen vochtafdrijvend werken. Als je gewoon water niet door je keel kunt krijgen, probeer dan een licht fruitig 'designer water' of frisdrank. Let op dat die suikervrij is, want drankjes met sui­ker tellen ook niet mee voor de acht glazen per dag. Kies altijd dranken zonder cafeïne voor een betere hydratatie. Trap niet in de beweringen over 'superhydratatie' van dure sportdrankjes. Niets is beter voor je lichaam dan vers, koud, schoon wa­ter;